De berichten over box 3 volgen elkaar al jaren op. Het Kerstarrest, rechtsherstel, fictief rendement, werkelijk rendement, nieuwe uitspraken van de Hoge Raad en inmiddels de mogelijkheid om tegenbewijs te leveren. Wie het allemaal niet meer precies kan volgen, bevindt zich in goed gezelschap. Toch is de gedachte achter box 3 eigenlijk vrij eenvoudig. En voor jou als belegger is het onderwerp relevanter dan ooit.

Het begon in 2001: belasting over een rendement dat jij misschien helemaal niet behaalde

Toen box 3 in 2001 werd ingevoerd, koos de overheid bewust voor eenvoud. Niet het rendement dat je werkelijk met jouw vermogen behaalde werd belast, maar een verondersteld – fictief of forfaitair – rendement. In het begin was de rekensom bijzonder overzichtelijk. De fiscus ging ervan uit dat vermogen jaarlijks 4% rendement opleverde. Over dat fictieve rendement werd 30% belasting geheven. Per saldo kwam dat neer op 1,2% belasting over het belastbare vermogen. Of je in werkelijkheid 1%, 4% of 12% rendement behaalde, deed er niet toe. Dat laatste wordt nog weleens vergeten. In goede beursjaren kon het systeem voor jou als belegger juist bijzonder gunstig uitpakken. Als je bijvoorbeeld 10% rendement op jouw beleggingen behaalde, betaalde je niet over die 10% belasting. De fiscus bleef uitgaan van het veel lagere fictieve rendement. Maar het omgekeerde gebeurde natuurlijk ook. Wanneer je nauwelijks rente ontving of met jouw beleggingen verlies leed, werd je tóch aangeslagen voor een rendement dat er in werkelijkheid niet was. En precies daar begon het systeem steeds meer te wringen.

2017: een ingewikkelder fictie

Vanaf 2017 veranderde de berekening. De vaste 4% verdween en maakte plaats voor een systeem met verschillende forfaitaire rendementen en veronderstellingen over de wijze waarop vermogen werd aangehouden. Het systeem werd daarmee verfijnder, maar niet werkelijker. Nog steeds was niet beslissend welk rendement iemand daadwerkelijk met zijn eigen vermogen had behaald. Vooral in een periode van zeer lage spaarrentes werd het verschil tussen fiscale fictie en economische werkelijkheid steeds moeilijker uit te leggen.

Kerst 2021: de Hoge Raad trekt een grens

Op 24 december 2021 volgde het inmiddels beroemde Kerstarrest. De Hoge Raad oordeelde dat het vanaf 2017 geldende box 3-stelsel in bepaalde situaties in strijd kwam met fundamentele rechten wanneer belasting werd geheven over een forfaitair rendement dat hoger was dan het werkelijk behaalde rendement. In de betreffende zaak bood de Hoge Raad rechtsherstel door aan te sluiten bij het werkelijke rendement. Dat arrest betekende een fundamentele omslag. Voor het eerst werd de werkelijkheid van de individuele belastingplichtige nadrukkelijk tegenover de fiscale fictie geplaatst. Daarmee was het probleem echter nog niet opgelost.

Rechtsherstel – maar nog steeds met forfaits

Na het Kerstarrest kwam de overheid met de Wet rechtsherstel box 3 en vervolgens met overbruggingswetgeving. Daarbij werd beter aangesloten bij de werkelijke samenstelling van het vermogen. Voor banktegoeden, beleggingen en andere bezittingen en schulden gelden afzonderlijke forfaitaire rendementspercentages. Maar ook dat blijven forfaits. Als belegger word je dus nog steeds niet automatisch belast op basis van het rendement dat jouw eigen portefeuille daadwerkelijk heeft behaald. En daarover moest de Hoge Raad opnieuw oordelen.

Juni 2024: de werkelijkheid krijgt opnieuw voorrang

Op 6 juni 2024 volgde een tweede belangrijke stap. De Hoge Raad oordeelde dat ook het rechtsherstel tekortschiet wanneer het forfaitair berekende rendement hoger is dan het werkelijke rendement. De Hoge Raad maakte bovendien veel duidelijker wat onder dat werkelijke rendement moet worden verstaan. En juist daar wordt het voor jou als belegger interessant.

Werkelijk rendement is meer dan rente en dividend

Wie bij werkelijk rendement alleen denkt aan ontvangen rente en dividend, mist een belangrijk deel van het verhaal. Bij beleggingen tellen ook waardeveranderingen mee. Stijgen jouw aandelen gedurende het jaar in waarde, dan behoort die waardestijging in beginsel tot het werkelijke rendement. Dat geldt ook wanneer je de aandelen niet hebt verkocht. Een koersverlies werkt vanzelfsprekend de andere kant op. Stel bijvoorbeeld dat een portefeuille in een bepaald jaar € 20.000 aan dividend ontvangt, maar door koersdalingen  € 70.000 in waarde afneemt. Dan bedraagt het beleggingsresultaat per saldo € 50.000 negatief. Andersom kan een portefeuille nauwelijks dividend hebben uitgekeerd, terwijl een forse koersstijging toch tot een aanzienlijk positief werkelijk rendement leidt. Belangrijk is bovendien dat voor de tegenbewijsregeling wordt gekeken naar het totale box 3-vermogen in het betreffende kalenderjaar. Rente op spaargeld, dividend en koersresultaten op beleggingen en rendement op andere box 3-vermogensbestanddelen kunnen dus onderdeel zijn van dezelfde berekening.

Wanneer is werkelijk rendement gunstiger?

Voor jou als belegger kan het verschil tussen forfaitair en werkelijk rendement aanzienlijk zijn. Neem een slecht beursjaar.                Het forfaitaire systeem kan desondanks uitgaan van een positief rendement op jouw beleggingen. Juist dan kan het aantonen van het werkelijk behaalde rendement fiscaal aantrekkelijk zijn. Maar in een uitstekend beursjaar kan het precies andersom liggen. Als je bijvoorbeeld 12% werkelijk rendement behaalt terwijl het toepasselijke forfait aanzienlijk lager ligt, ben je met de forfaitaire berekening juist beter af. En dat is een belangrijk onderdeel van de huidige regeling: het doorgeven van het werkelijke rendement leidt niet tot een hogere heffing wanneer de forfaitaire berekening gunstiger is. De Belastingdienst vergelijkt beide en past de voordeligste berekening toe. Box 3 is daarmee in de huidige overgangsperiode eigenlijk een bijzonder stelsel geworden: de belasting wordt in beginsel forfaitair berekend, maar wanneer de werkelijkheid voor jou als belastingplichtige gunstiger is, kan die werkelijkheid de plaats van het forfait innemen.

Wat betekent dit voor cliënten van De’ Medici?

Voor onze cliënten met een beleggingsportefeuille betekent deze ontwikkeling vooral dat goede informatie belangrijker is geworden. Voor het bepalen van het werkelijke rendement zijn betrouwbare gegevens nodig over het daadwerkelijk behaalde beleggingsresultaat in het betreffende kalenderjaar. Daarbij gaat het niet alleen om ontvangen dividend en rente, maar ook om waardeveranderingen en om aankopen, verkopen, stortingen en onttrekkingen gedurende het jaar. Daar ligt vanzelfsprekend ook een taak voor de vermogensbeheerder.

 Bij De’ Medici begeleiden we onze cliënten daarom actief bij dit proces en verstrekken we de gegevens die nodig zijn om het werkelijke rendement van de bij ons beheerde portefeuille te kunnen bepalen. Daarmee nemen wij de fiscale beoordeling niet over – die blijft uiteindelijk bij de cliënt en diens fiscalist of accountant – maar zorgen wij er wel voor dat het beleggingsdeel van de berekening zorgvuldig en inzichtelijk kan worden onderbouwd.

Box 3 blijft misschien geen onderwerp voor een spannende roman. Maar na bijna 25 jaar belastingheffing over verondersteld rendement is één ding inmiddels duidelijk: het verschil tussen fictie en werkelijkheid kan fiscaal behoorlijk werkelijk zijn.