Op dinsdag 3 november gaan de Amerikanen naar de stembus. Niet om een president te kiezen, maar om te bepalen hoeveel politieke speelruimte Donald Trump de komende twee jaar nog krijgt. De uitkomst kan verstrekkende gevolgen hebben, niet alleen voor Amerika, maar ook voor Europa, de financiële markten en voor jou als belegger. Toch is de belangrijkste vraag misschien niet hoeveel macht Trump verliest, maar hoe hij op dat verlies zal reageren.

Waarover gaan deze verkiezingen eigenlijk?

Amerikanen kiezen iedere vier jaar een president, maar iedere twee jaar een nieuw Huis van Afgevaardigden en ongeveer een derde van de Senaat. Samen vormen die twee kamers het Amerikaanse Congres, vergelijkbaar met onze Staten-Generaal. Het Huis telt 435 leden, de Senaat 100. Beide worden momenteel beheerst door de Republikeinen, de partij van Trump. Daardoor heeft hij relatief veel ruimte om zijn politieke plannen te realiseren.

Maar die situatie kan op 3 november veranderen. De Democraten staan er in de peilingen aanzienlijk beter voor dan de Republikeinen. Vooral het Huis van Afgevaardigden lijkt binnen hun bereik. Waarom is dat belangrijk? Omdat de Amerikaanse president weliswaar veel macht heeft, maar voor nieuwe wetgeving en de overheidsfinanciën in belangrijke mate afhankelijk is van het Congres. Er zijn grofweg drie mogelijke uitkomsten:

Scenario 1: Trump behoudt zijn meerderheid

Als de Republikeinen beide kamers behouden, zal Trump dat vrijwel zeker presenteren als een persoonlijke overwinning. Een bevestiging dat de Amerikanen achter zijn beleid staan. Wie de politieke wereld door de ogen van Trump probeert te bekijken, ziet dat compromissen daarin een ondergeschikte rol spelen. Politiek is voor hem bovenal een strijd om macht, loyaliteit en overwinning. Voor hem draait politiek om winnen, verliezen, loyaliteit en machtsuitoefening. Een overwinning zal hem daarom waarschijnlijk sterken in de overtuiging dat zijn aanpak werkt.

Dat kan betekenen: verdere aanscherping van zijn immigratiebeleid, voortzetting van zijn protectionistische handelspolitiek, deregulering en pogingen om de federale overheid verder naar zijn hand te zetten. Voor Europa kan dat nieuwe handelsconflicten betekenen. Voor de financiële markten ontstaat een dubbel beeld. Lagere belastingen en minder regelgeving kunnen ondernemingen ondersteunen, maar invoerheffingen, geopolitieke spanningen en oplopende begrotingstekorten kunnen tegelijkertijd voor onzekerheid zorgen.

Toch is zelfs een Republikeinse overwinning geen garantie voor onbeperkte macht. Ook binnen zijn eigen partij bestaan meningsverschillen. Bovendien nadert 2028, wanneer Trump volgens de huidige grondwet niet opnieuw tot president kan worden gekozen. Republikeinse politici zullen zich steeds meer afvragen hoe hun partij er ná Trump uit moet zien.

Scenario 2: de Democraten veroveren het Huis

Dit lijkt momenteel het meest waarschijnlijke scenario. Trump blijft president en de Republikeinen behouden de Senaat, maar de Democraten krijgen de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden. Dat verandert de politieke verhoudingen ingrijpend. De Democraten kunnen nieuwe Republikeinse wetgeving tegenhouden, invloed uitoefenen op de begroting en parlementaire onderzoeken beginnen naar het handelen van de regering. Ministers en andere functionarissen kunnen worden opgeroepen om verantwoording af te leggen.

Maar betekent dit dat Trump vleugellam wordt? Staatsrechtelijk gedeeltelijk. Politiek en psychologisch waarschijnlijk niet. Trump heeft tijdens zijn politieke loopbaan herhaaldelijk laten zien dat tegenwerking hem niet noodzakelijk tot terughoudendheid brengt. Dat kan hem juist aanzetten tot escalatie. Verliest hij het Huis, dan ligt het voor de hand dat hij de Democraten verantwoordelijk zal stellen voor alles wat vervolgens niet lukt. Economische tegenvallers, vastlopende begrotingsonderhandelingen of een tijdelijke sluiting van overheidsdiensten kunnen onderdeel worden van een permanente politieke confrontatie. Daarbij beschikt Trump over een belangrijk instrument: zijn rechtstreekse communicatie met zijn achterban.

Hij kan enerzijds het Congres neerzetten als een instelling die de wil van het volk frustreert, terwijl hij zichzelf presenteert als degene die voor datzelfde volk blijft vechten. Een dergelijke strategie past bij zijn politieke persoonlijkheid. Tegenstanders zijn voor Trump niet alleen politieke concurrenten, maar vaak ook bruikbare tegenbeelden waarmee hij zijn eigen aanhang mobiliseert. Aan de andere kant kan hij proberen via presidentiële besluiten alsnog beleid door te voeren. Die bevoegdheden zijn alleen niet onbeperkt. Rechters kunnen ingrijpen en het Congres behoudt zijn eigen bevoegdheden. Het resultaat kan een langdurige institutionele krachtmeting worden.

Scenario 3: de Democraten winnen beide kamers

Dan wordt de situatie voor Trump aanzienlijk moeilijker. De Democraten kunnen niet alleen wetgeving blokkeren en onderzoeken instellen, maar krijgen via de Senaat ook invloed op belangrijke benoemingen, waaronder die van federale rechters en eventueel nieuwe leden van het Hooggerechtshof. Dat raakt aan iets wat voor Trump van grote betekenis is: zijn politieke nalatenschap. Rechters worden in de Verenigde Staten vaak voor het leven benoemd. Wie de rechterlijke macht beïnvloedt, kan dus nog tientallen jaren na zijn presidentschap invloed uitoefenen. Een Democratische meerderheid in de Senaat kan die mogelijkheid sterk beperken.

Ook zouden de Democraten opnieuw een afzettingsprocedure tegen Trump kunnen beginnen. Maar daarvoor is een meerderheid in het Huis en uiteindelijk een tweederde meerderheid in de Senaat nodig. Dat laatste is bij de huidige politieke verhoudingen bijzonder onwaarschijnlijk. Zelfs met beide kamers in Democratische handen blijft Trump dus president, opperbevelhebber van de strijdkrachten en een belangrijke speler in de buitenlandse politiek. Bovendien kan hij Democratische wetsvoorstellen met zijn veto tegenhouden. Van volledige politieke verlamming zal geen sprake zijn.

En de Democraten zelf?

De Democraten hebben een probleem dat verder gaat dan het winnen van verkiezingen. Hun oppositie tegen Trump verenigt uiteenlopende stromingen, van gematigde bestuurders tot uitgesproken progressieve politici. Maar tegen Trump zijn, is nog geen samenhangend politiek programma. Veel Amerikanen maken zich vooral zorgen over hun dagelijkse bestaan: de kosten van levensonderhoud, gezondheidszorg, huisvesting en energie. De Democraten zullen moeten laten zien wat zij zelf anders zouden doen en moeten aantonen dat zij op die onderwerpen een geloofwaardig alternatief kunnen bieden.

Winnen zij het Huis, dan krijgen zij politieke macht terug. Maar daarmee krijgen zij ook verantwoordelijkheid. Voortdurende onderzoeken naar Trump kunnen hun achterban tevredenstellen, terwijl gematigde kiezers zich juist kunnen afvragen wanneer Washington weer gaat besturen.

Wat betekent dit voor de komende twee jaar?

Misschien moeten we de verkiezingen niet uitsluitend bekijken als een strijd om zetels, maar ook als het begin van de presidentsverkiezingen van 2028. Trump zal zijn laatste twee ambtsjaren willen gebruiken om zijn politieke erfenis veilig te stellen. De Democraten willen aantonen dat zijn beleid heeft gefaald. En binnen de Republikeinse Partij begint onvermijdelijk de strijd om zijn opvolging.

Voor Europa en de financiële markten betekent dit dat politieke onzekerheid waarschijnlijk een blijvende factor wordt. Vooral handelspolitiek, begrotingsconflicten, internationale veiligheid en de onafhankelijkheid van Amerikaanse instituties verdienen aandacht. Voor beleggers is dit van bijzonder belang, omdat niet alleen het economische beleid van de Verenigde Staten, maar ook de politieke onzekerheid daarover rechtstreeks kan doorwerken in de rente, valutakoersen, internationale handelsstromen en uiteindelijk de waardering van beleggingen.

De paradox is dat Trump bij verlies aan parlementaire macht politiek niet noodzakelijk minder zichtbaar wordt. Hij kan juist nadrukkelijker de confrontatie zoeken. Dat brengt ons bij de wezenlijke vraag: Niet of Trump na 3 november nog macht heeft, maar hoe hij omgaat met macht die hem wordt ontnomen.

Wie Trump probeert te begrijpen, ziet dat een nederlaag voor hem zelden het einde van een strijd betekent. Veel vaker vormt zij het begin van de volgende.